Tegelijkertijd heeft de sector te maken met ongekend hoge risico-opslagen op haar bedrijfsfinanciering. Daarnaast verslechtert in rap tempo haar afzetmarkt door vraaguitval en het dalende consumenten- en producentenvertrouwen. Bovendien haken haar belangrijkste opdrachtgevers, die voorheen kapitaalintensief participeerden in de vastgoedsector (zoals pensioenfondsen, banken, ontwikkelaars en woningcorporaties) een voor een af. Dit is te lezen in het jongste Bouw Branchedocument van PricewaterhouseCoopers (PwC). De slecht gevulde pijplijn wordt nog zorgelijker vanaf de tweede helft van 2009, stelt PwC.

Scenario's

Gezien de uiteenlopende economische voorspellingen zullen bouwondernemingen met betrekking tot hun bedrijfsvoering en kaspositie met verschillende scenario’s rekening moeten houden. Heronderhandelingen met leveranciers, sturen op werkkapitaal, herfinancieringen van schulden, meer focus op grote infrastructuurprojecten of de onderhoudsmarkt, scenariodenken, strenge solvabilteitcheck op toeleveranciers, verbeteren van onderhanden werk posities en fors reduceren van (faal)kosten zijn volgens PwC noodzakelijk voor bouwondernemingen die het tij willen keren. Het rapport deelt bouwondernemingen op in vier categorieën: Winners, zij die reeds door vroeg ingrijpen een goede uitgangspositie hebben; Adapters, zij die zelfstandig overleven door alsnog in te grijpen; Survivors, zij die alleen door crisismaatregelen of een overname overleven; en Terminators, zij voor wie het te laat is.

Beperkte krimp 

Door de financiële crisis wordt het moeilijker voor bouwondernemingen om aan de eisen van de financiers te voldoen. PwC-partner John Pannekeet zegt hierover: 'Op basis van een scenario met een beperkte krimp van de economie zien wij ondanks een dalende Euribor (Euro Interbank Offered Rate) een sterk stijgende risico-opslag op de kapitaalmarkt waardoor de kapitaalkosten van bouwondernemingen stijgen'.

Bovendien groeit volgens Pannekeet het tekort aan werkkapitaal naarmate steeds meer projecten worden stilgelegd, uitgesteld en men met onverkochte woningen blijft zitten. In 2009 en 2010 zullen mede door de terugval in de productiesector investeringen sterk afnemen, waardoor er ook minder investeringen in de bouwsector plaatsvinden. 'De vastgoedmarkt werd de afgelopen jaren gedreven door de ‘wall of money’ en reële vraag, beiden vallen nu weg.'

Onder druk

Prognoses van het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid bevestigen de verwachte neerwaartse bouwproductie van onder andere woningen en bedrijfsgebouwen. Door aangekondigde stimuleringsmaatregelen zijn prognoses van de grond-, weg- en waterbouw minder negatief.

Volgens Pannekeet komt daarmee de concurrentie op openbare aanbestedingen verder onder druk te staan. 'Er vindt een shift plaats van nieuwbouw naar renovatie en onderhoud. Bouwondernemingen zullen proberen hun graantje mee te pikken van (overheids)investeringen in infrastructuur, ziekenhuizen, scholen en nutsvoorzieningen zoals energiecentrales en rioolwaterzuiveringsinstallaties. Daar staat tegenover dat grote bouwprojecten als de HSL en de Betuwelijn zijn afgerond en vooral lagere overheden de bouwproductie vertragen.'

Reikhalzend

Volgens Pannekeet kijkt de bouwsector reikhalzend uit naar besteding van gelden uit de geplande verkoop van Nederlandse energiebedrijven, zoals nu in Noord-Brabant is aangekondigd. 'De verkoopopbrengst zou een forse stimulans van provinciale en gemeentelijke vastgoed- en infrastructuurprojecten kunnen betekenen.'

Pannekeet doet een appel aan de overheid. 'Als verdere stimuleringsmaatregelen uitblijven, loopt de werkgelegenheid in de sector met 50.000  banen terug. Nog los van de indirecte werkgelegenheid die verband houdt met de bouwsector, zoals notarissen, makelaars, transporteurs en architecten.'

Innovatie

PwC stelt dat in deze tijden een stevig beroep gedaan wordt op het innovatief vermogen van ondernemingen om tot de gewenste prijs- en prestatieverhouding te kunnen komen. De geschetste ontwikkelingen leiden op termijn tot prijsdalingen, zo is de verwachting van Pannekeet. 'De aanbestedingen verharden omdat partijen gebaat zijn bij werk. De tijden dat een bouwer de keuze had om in te schrijven, lijken ver achter ons te liggen. De loonkosten lijken hierin te stabiliseren, de materiaalcomponent daalt enkele procentpunten. Naast prijsdalingen worden bouwondernemingen geconfronteerd met annulering en heronderhandelingen van bestaande orders en failliete onderaannemers en toeleveranciers.'

Op orde

Pannekeet adviseert bouwondernemingen het eigen huis op orde te brengen. 'Concreet betekent dat kritisch kijken naar het risicomanagement, faalkosten beter beheersen en de juiste sturings- en managementinformatie beschikbaar maken. Winners kunnen op zoek naar buitenkansjes die in de markt voorbijkomen of overnames doen. Partijen die zich nog moeten aanpassen (Adapters) kunnen keuzes maken in de bestaande product/marktcombinaties of op zoek gaan naar nieuwe markten. Survivors moeten op zoek naar een samenwerkingspartner en een stevig kostenbesparingsprogramma uitvoeren. Voor Terminators rest niets dan onderhandelen met banken over hun financiële positie en een sociaalplan opstellen.'

Download voor meer informatie het Bouw Branchedocument.